“We zullen onze functie neerleggen. We voelen onvoldoende vertrouwen van de gemeenteraad. We wensen ook niet te functioneren in een systeem dat niet deugt,” zei een zichtbaar geëmotioneerde Dennis Grimbergen even na het middernachtelijk uur tegen de gemeenteraad. De bestuurscrisis in Lelystad heeft een voorlopig hoogtepunt bereikt: de wethouders Dennis Grimbergen en Annemieke Messelink-Dijkstra zijn opgestapt. Een poging van de VVD om vervolgens ook wethouder Sjaak Kruis naar huis te sturen, slaagde niet.

Bestuurlijke crisis

Het is het voorlopige slotakkoord in crisis die vorige week begon, toen Omroep Flevoland vertrouwelijke informatie had gekregen over een onderzoek dat het college van burgemeester en wethouders wilde laten uitvoeren naar het ambtelijk apparaat. De bewoording in die opdracht is niet mis: “Het gemeentebestuur verwijt ambtenaren ‘structureel ondermijnend gedrag en weerstand" en ‘afwezigheid van structurele processen en discipline’. . Ambtenaren zouden hebben geweigerd om opdrachten uit te voeren of die hebben genegeerd.

Dat nieuws deed een bom ontploffen in het stadhuis. De ambtenaren verweerden zich in een aan Omroep Flevoland gestuurde reactie, waarin ze stelden zich niet te herkennen in de kritiek. In het stuk wordt drie wethouders - Grimbergen, Messelink-Dijkstra en Piet van Dijk - verweten zich schuldig te maken aan grensoverschrijdend gedrag. Ambtenaren en leidinggevenden zouden worden geïntimideerd, met soms stevige taal en op luide toon, en zich daardoor soms niet meer veilig voelen.

Debat

Het leidde dinsdagavond tot een interpellatiedebat, tot ongenoegen van de VVD. Daarin kondigde GroenLinks een breed gesteunde motie aan, waarin het college werd gevraagd om het onderzoek waarvoor het opdracht had gegeven, weer in te trekken. Dat onderzoek  - naar het functioneren en de vakkundigheid van het ambtelijk apparaat en de bestuurlijke processen die op het gemeentehuis gevolgd worden - zou extern worden uitgevoerd, had het college besloten. Daarbij werd de gemeentesecretaris, de hoogste baas van de ambtenaren, gepasseerd. Dat is op zich al opmerkelijk, maar ook bijzonder is dat Kruis en burgemeester Mieke Baltus tegen die  zogenoemde bestuursopdracht waren.

In dat opzicht koos de gemeenteraad dinsdag hun kant, want het college werd gesommeerd de keutel van een extern onderzoek in te trekken en de gemeentesecretaris opdracht te geven onderzoek te doen naar hoe de crisis kan worden bezworen en hoe de verhoudingen kunnen worden genormaliseerd. Maar de hele avond klonk er op de achtergrond wel het geluid: kan dat wel met deze twee wethouders? Een motie van wantrouwen, waarbij de wethouders gedwongen zouden worden op te stappen, dreigde.

Furieus

Zover kwam het dus niet, want na een bewogen avond met meerdere schorsingen maakte Grimbergen bekend dat hij en Messelink-Dijkstra zouden opstappen. De twee waren er nog wel van overtuigd dat zij de verhoudingen met het ambtelijk apparaat weer zouden kunnen normaliseren, maar ze voelden daarin niet het vertrouwen van de gemeenteraad.

De VVD, de partij waar Grimbergen voor de komende gemeenteraadsverkiezingen lijsttrekker is, reageerde furieus. Volgens fractievoorzitter Marten Tilstra waren de wethouders bereid het externe onderzoek in te trekken en de gemeentesecretaris zelf onderzoek te laten doen, maar andere partijen lieten weten toch een motie van wantrouwen in te dienen. “Er zijn zojuist twee wethouders opgestapt die alles hebben gegeven om zware opdrachten in deze stad uit te voeren. Omdat er moties van wantrouwen dreigden. Daarom dienen wij een motie van wantrouwen in tegen wethouder Sjaak Kruis, die tenslotte als portefeuillehouder verantwoordelijk is voor de ambtelijke organisatie.” Die motie haalde het niet: de InwonersPartij, PVV, FvD en NL Lelystad steunden de VVD, maar de rest van de gemeenteraad niet.

Boos op burgemeester

De VVD kondigde aan ook te hebben overwogen een motie van wantrouwen in te dienen tegen burgemeester Mieke Baltus, die volgens deze fractie te weinig de regie heeft genomen in de crisis, maar deed dat uiteindelijk niet. De partij beraad zich daar nog wel op.

De problemen die spelen tussen het bestuur van de stad en het ambtelijk apparaat zijn overigens niet nieuw. Al in 2019 waren er signalen van een slecht functionerend ambtelijk apparaat en in een rapport van de rekenkamer uit 2020 over besluitvorming in de jeugdzorg werd gesproken van verstoord vertrouwen tussen het ambtelijk apparaat, het college en de gemeenteraad. Met het raadsakkoord dat ruim drie jaar geleden werd afgesloten, leken die verhoudingen te zijn genormaliseerd. Dinsdag bleek dat het op de achtergrond kennelijk nog wel borrelde.