De crisis in het gemeentebestuur heeft te maken met onduidelijkheid over de rolverdeling tussen wethouders en ambtenaren. Dat zijn gecompliceerde verhoudingen en voor het voorkomen van zo'n escalatie is in elk geval die duidelijkheid nodig.

Die conclusie kwam zaterdagmiddag naar voren in het programma  Over Lelystad gesproken van Radio Lelystad tijdens een gesprek dat programmamaker Jop Fackeldey (zelf met bestuurservaring, onder meer als wethouder van Lelystad) voor Radio Lelystad in de bibliotheek voerde met twee deskundigen van buiten de gemeentelijke organisatie: Jan-Dirk Pruim, 45 jaar ervaring als griffier en gemeentesecretaris in diverse gemeenten, en Bas-Jan van Bochove, onder meer ex-raadslid en en ex-wethouder in Lelystad en ex-burgemeester van Weesp.

'Subtiele dans'

De verhouding college-raad-ambtenaren is 'een heel subtiele dans', aldus Pruim. Nieuwe wethouders, niet zelden afkomstig uit het bedrijfsleven, hebben soms geen idee van het hoe het werkt en dan ze gaan zich, vaak ook uit onzekerheid, gedragen als directeuren van diensten en opdrachten geven. Maar de aansturing moet lopen via de top van de ambtelijke organisatie. Loopt de samenwerking niet goed, dan moet de wethouder uiteindelijk rond de tafel met de gemeentesecretaris.

Daarbij is de keuze voor vakwethouders in plaats van vertegenwoordigers van politieke partijen, zoals de afgelopen periode in Lelystad, een factor, zegt Pruim. Je moet je volgens hem niet blindstaren op de vakkennis van een wethouder. Affiniteit is voldoende, professionele kennis is niet nodig. Belangrijk is echter wel dat een wethouder daarnaast in staat is zich door ambtenaren te laten tegenspreken, maar ze ook mee weet te krijgen. Van Bochove in een aanvulling: “Je moet de directeur jeugdzorg geen wethouder Jeugdzorg maken, dat is de kat op het spek binden.”

Burgemeester Baltus

Die onjuiste bemoeienis met de uitvoering is ook een punt waarover de gemeentesecretaris in dit dossier klaagt. Eerder zaterdagmiddag legde burgemeester Mieke Baltus in een gesprek met programmamaker Floyd Bonder dit aspect eveneens op tafel. Daarbij ging het ook expliciet over de problemen met jeugdzorg en de rol die de opgestapte Annemieke Messelink-Dijkstra daarin speelde als portefeuillehouder. Baltus benadrukte wel de goede wil van de omstreden wethouders, waarbij ze de woorden betrokkenheid en passie gebruikte. En ze gaf aan in het vervolg scherper op die verhoudingen te zullen letten.

Maar als een conflict onoplosbaar blijkt, kun je op het punt komen dat je moet 'afscheid nemen' van ambtenaren, aldus Van Bochove. Uiteindelijk heeft in zo'n zaak de wethouder het laatste woord.

Pruim tekent daarbij wel aan dat het vertrek van een of meer wethouders, zoals nu in Lelystad Dennis Grimbergen en Messelink-Dijkstra, ook wel degelijk een juiste uitkomst kan zijn, als ambtenaren de juiste protocollen hebben gevolgd en 'een wethouder eigenwijs blijft'. “De raad heeft de ruimte zich daarmee te bemoeien.”

Sterker nog, het had hem niet verbaasd als alle wethouders waren opgestapt toen de raad dreigde met een motie van wantrouwen tegen deze twee. “Twee nemen ontslag, twee blijven rustig zitten. Dat kan, maar je kunt ook zeggen dat het college collectief verantwoordelijk is. Het is een stevige crisis.”

Niet de eenvoudigste gemeente

Lelystad geldt op dit punt niet als de eenvoudigste gemeente en er duikt al jaren af en toe wrijving op tussen bestuur en ambtelijke organisatie. Het Lelystadse stadhuis versleet de de afgelopen jaren ook al meerdere gemeentesecretarissen.

Zulke conflicten komen vaker voor, zeiden beide tafelgasten.

Maar, aldus Pruim, “ik heb nog nooit meegemaakt dat een heel management zich tot de raad wendt.”

Van Bochove heeft daarbij wel twijfels over de uitkomst. “Het heeft ertoe geleid dat de gemeenteraad stappen heeft gezet waarvan je je afvraagt of ze dat wel hadden moeten doen.”

Opnieuw beginnen

En straks opnieuw beginnen na de verkiezingen. Beiden zijn van oordeel dat het werken met een raadsakkoord in plaats van de constructie college-oppositie voor herhaling vatbaar is. Van belang is de personele invulling. Zowel Grimbergen als Messelink-Dijkstra is weer verkiesbaar, Grimbergen is zelfs lijsttrekker voor de VVD. Maar de verhoudingen zijn te zeer verstoord om ze weer wethouder te laten worden.

En Pruim blijft erbij: hamer niet te veel op de vakkennis, kijk naar mensen die de ambtenaren kunnen mee krijgen.

FOTO: Jan-Dirk Pruim (vooraan links) en Bas-Jan van Bochove in gesprek met Jop Fackeldey (achteraan rechts) en copresentator Matthijs Biesmans.